Machindra Bali – Nandurbar

Protect our School, it’s a great one

Situated just 12 kilometres away from the District Headquarters of Nandurbar, is Khodasgaon, a village with about 325 families. Out of these, 70% are Adivasi families and the rest are from the Gujar community. Macchindra Jadhav Bhil, a school going boy, lives in this village. He’s studying in 7th standard in the Zilla Parishad School. This talented leader is proving his mettle by working hard to make his school an ideal one.   

Macchindra really liked his school, but wanted to work on improving education in his area. How does one really make a significant change? Macchindra had the drive, but lacked the direction to make these changes. While studying in the 5th standard, this UNICEF provided a platform so that he could turn his aspirations into reality. UNICEF’s representative Sachin, recced the area and mobilized the students. He sparked a dialogue around how can the community work together to transform their village. He was able to identify some rather bright children with potential. Macchindra was one of them.

Till then, Macchindra had moved to the sixth standard. Macchindra’s father, Jadhav Bhil, had and mother Moga Bhil had barely studied upto fifth standard. Having the double burden of being from a rural and Adivasi community, they couldn’t study further. Macchindra’s siblings Satiram and Dhanlaxmi were studying in school with him. So, even with barely any educational background, Macchindra aspired for education. His mother Moga was strict about it, and his teachers encouraged him as well.  

During one round of the UNICEF Bal Panchayat meeting, someone posed this question – “What does our village really need?” Students vouched answers about preserving mountains, cleaning rivers, roads, hospitals, school, Anganwadis. But not even a single child answered ‘Gram Panchayat’. There followed a detailed discussion about why this element of rural governance was missing from their answers. Macchindra answered with the unfiltered thinking that only children possess, “We go to all these places. We never visit the Gram Panchayat though. How is it related to us? Only elders go there.” This answer stumped the UNICEF workers into introspection. A discussion about how the Gram Panchayat is a representative of the children too followed. Who are its members, what roles do they play, who should you approach for complaints and so on were some pointers that were taken up.

The Zilla Parishad school’s walls are lined with positive slogans. It’s a space for acquiring knowledge in the village. But on holidays and after dark, the school was being misused by local hooligans. They loiter and chat. They sometimes used to even consume alcohol, leave food and even soil the school premise. Macchindra felt that if the school had a protective wall with a gate, the premise would remain cleaner and its sanctity would be maintained. With the consultation of his teachers and the Headmaster, he decided to take this topic up in the Gram Panchayat  meeting. The school authorities also extended their support, even though they had their doubts about it.

Macchindra was determined to make this happen. How do we go about this? He made a plan. He spoke his mind to the administrative head of his villages, the Sarpanch and the Gram Sevak. Then he spoke right in the Gram Sabha. Even older, more vocal people think twice before speaking up in a Gram Sabha – Macchindra’s stance was quite unprecendented.Our school is great, and we want you to build a wall for us – he demanded. He was aware that under that under the Panchayat (Extension to the Scheduled Areas) Act, the Gram Panchayat had received a fund for education. With the support of the Gram Sarpanch, the Gram Sevak and other office bearers, the members of the Gram Panchayat took up his demand and decided to act on it.

After completing administrative and technical matters, a protective wall was approved and constructed at Khodsgaon School of the Zilla Parishad. Today, this school has been declared the number one school in the Taluka. Students and teachers who teach in the school work hand in hand for it. Macchindra didn’t just stop at constructing the school wall, he also planted trees in the school and ensured that 100 percent of the saplings stay alive. Even during summer holidays, Macchindra, along with a couple of friends ensures that the trees are watered every day.  Today, beautiful trees line the school premise.

In coordination with the school and UNICEF, Machindra made efforts to ensure that the children of his village go to school and attend it regularly too. Many in this village migrate to other areas, including Gujarat, for seasonal employment. Because of lack of options, children are also taken along.  Parents who go to work unfortunately, can’t focus on children’s education because of inhuman working hours and working conditions. To ensure that every child’s education is not affected because of this massive migration, Macchindra visited every house in his neighbourhood to urge parents to keep their children in the village when they migrate.

He also campaigns to ensure that every person in his village uses a toilet. Everyone in his family uses the toilet. At the age of 12, Machindra’s efforts to protect the villagers from school, use of toilets at home, and educate children of migrant parents display his leadership abilities for the future.

शाळा चांगली आहे, तिला संरक्षण द्या

जिल्ह्याचे मुख्यालय असलेल्या नंदुरबार शहरापासून सुमारे १२ किलो मीटर अंतरावर खोडसगाव आहे. सुमारे सव्वातीनशे कुटुंबांचे हे छोटेशे गाव असले तरी यात सत्तर टक्के आदिवासी आणि उर्वरित गुजर समाजाचा समावेश आहे. या गावात मच्छिंद्र जाधव भिल हा सातवीत शिकणारा विद्यार्थी राहतो. पहिलीपासून सातवीपर्यंत जिल्हा परिषदेच्या शाळेतच त्याचे शिक्षण सुरु आहे. बारा वर्ष वयाचा हा चुणचुणीत मुलगा आपल्या अंगचे गुण दाखवत शाळेसाठी विशेष प्रयत्न करीत आहे.

आपण शिकतो त्या शाळेत अनेक चांगल्या बाबी आहेत. मात्र अजुनकाही बाबींची गरज असल्याने त्याची तळमळ असते. ही तळमळ कुठे आणि कशी व्यक्त करावी? याबाबत त्याला माहिती नव्हती. पाचवीत शिकत असताना त्याच्या या तळमळीला युनिसेफच्या माध्यमातून कोंदण लाभले. युनिसेफचे तालुका समन्वयक सचिन दादा यांनी या गावाची पाहणी केली. त्यात विद्यार्थ्यांना गोळा केले. गावाचा कायापालट व्हावा यासाठी काहीतरी करावे म्हणून मुलांशी संवाद साधला. त्यातून चुणचुणीत मुले हाताशी आली. त्यात होता मच्छिंद्र.

तोपर्यंत मच्छिंद्र सहावीत आला होता. आपल्या छोट्याशा गावात सातवीपर्यंतच्या टुमदार शाळेत त्याचे शिक्षण सुुरु होते. तसे पाहता त्याचे वडील जाधव भिल, आई मोगा भिल यांचे जेमतेम पाचवीपर्यंत शिक्षण झाले आहे. आदिवासी समाजात असल्याने आणि ग्रामीण भागातील पारंपारिक स्थितीला सामोरे जात त्याचे आई-वडील शिकू शकले नाहीत. त्याला असलेला एक भाऊ सतिराम आणि बहिण धनलक्ष्मी हे त्याच्यासोबत शाळेत जातात. त्यामुळे घरातून खूपशी शिक्षणाची गोडी नसली तरी मच्छिंद्र मात्र काहीसा वेगळा आहे. आई मोगा ही त्याच्याकडे कटाक्षाने लक्ष ठेवते. शाळेतील शिक्षकांकडूनही त्याला प्रोत्साहन मिळते. नेतृत्त्व गुण विकसित होत आहेत.

आपल्या गावाला कशाची गरज आहे? असा एक छोटासा प्रश्‍न एकदा विचारला गेला. त्यातून मुलांनी आपापल्यापरिने उत्तरे दिलीत. मग या मुलांना आपल्या गावात काय-काय महत्त्वाच्या गोष्टी आहेत, याची यादी करायला सांगितली. त्यात मुलांनी नदी, डोंगर, रस्ते, दवाखाना, शाळा, अंगणवाडी आदी बाबी मांडल्यात. मात्र एकाही मुलाच्या यादीत ग्रामपंचायतीचा उल्लेख नव्हता. त्यावर चर्चा करण्यात आली. ग्रामपंचायत आपल्या गावात आहे, तरी तुम्ही त्याचा उल्लेख का केला नाही? असा प्रश्‍न त्यांना विचारला गेला. त्यावर मच्छिंद्र बालसुलभ बुद्धीने उत्तर दिले. या सगळ्या ठिकाणी आम्ही जातो, ग्रामपंचायतीत आम्ही जात नाहीत. तेथे आमचे काय काम? तेथे मोठेमोठे माणसं जातात. आणि या उत्तराने प्रश्‍नकर्त्या कार्यकर्त्यांना विचार करण्यास भाग पाडले. त्यातून ग्रामपंचायत कशी आपली आहे? हे विद्यार्थ्यांना समजावून सांगितले. ग्रामपंचायतीची कार्ये आणि तेथे कोण काय भुमिका मांडू शकतो? हेही समजावून दिले.

जिल्हा परिषदेच्या शाळेच्या वर्गाच्या भिंतींवर विविध सुविचार लिहिलेले आहेत, आपल्याला या शाळेत ज्ञान मिळते, मात्र शाळा सुटल्यावर किंवा सुट्टीच्या  दिवशी शाळेत, शाळेच्या आवारात परिसरातील आणि गावातील काही जण गोंधळ घालतात. गप्पा मारायला येवून बसतात. सायंकाळच्या वेळी मद्यपाना सारखे प्रकारही घडतात. काही मुले, माणसे घाणही करुन ठेवतात. त्यामुळे आपल्या शाळेला संरक्षक भिंत बांधली तर आपली शाळा अधिक चांगली दिसू शकेल, राहू शकेल, याचा अंदाज मच्छिंद्रला आला. शाळेतील शिक्षकांच्या संमतीने त्याने ही बाब आपण ग्रामपंचायतीत मांडू शकतो का? असा प्रश्‍न विचारला. त्यावर सरांनी होकारात्मक उत्तरे दिले. मात्र हा मुलगा खरंच ही बाब ग्रामपंचायतीपर्यंत पोहोचवेल आणि त्याला यश येईल, अशी अपेक्षा असली तरी खात्री नव्हती.

मच्छिंद्रचे मन या कामासाठी धाव घेवू लागले. नेमके आपण काय करावे? याची त्याने मनात जुळवणी केली. अखेर ग्रामपंचायतीचे प्रशासकीय प्रमुख असलेले सरपंच आणि ग्रामसेवक यांना त्याने वेगवेगळ्या वेळी आपल्या मनातील इच्छा बोलून दाखविली. आणि एक दिवशी ग्रामसभेतच त्याने आपली भुमिका मांडली. ज्या ग्रामसभेत वयाने मोठे असलेले, विचाराने प्रगल्भ असलेले अनेकजण बोलण्यास कचरतात, त्याठिकाणी या छोट्याशा मच्छिंद्रने आपली भुमिका मांडली. आमची शाळा चांगली आहे, तिला संरक्षक भिंत  बांधून द्या, असे त्याने थेट सांगितले. ग्रामसेवक आणि सरपंच यांना याबाबत अगोदरच माहिती असल्याने आणि पेसा कायदा अंतर्गत गावाला निधी आलेला आहे,  त्यातून शाळेसाठी काही खर्च करता येतो ही बाब माहित असल्याने दोघांसह अन्य पदाधिकारी, सदस्यांनी मच्छिंद्रची मागणी उचलून धरली.

प्रशासकीय आणि तांत्रिक बाबी पूर्ण करुन जिल्हा परिषदेच्या खोडसगाव या शाळेला संरक्षक भिंत मंजूर झाली, बांधली गेली. आज या शाळेची परिस्थिती तालुक्यातील एक क्रमांकाची शाळा अशी झाली आहे. शाळेत शिकणारे विद्यार्थी आणि शिकवणारे शिक्षक परस्परांना पूरक काम करतात. मच्छिंद्र केवळ शाळेची भिंत बांधून थांबला नाही, तर ही शाळा आपली आहे म्हणून शाळेच्या आवारात केेलेले वृक्षारोपण शंभर टक्के कसे जगेल, यासाठी प्रयत्न केला. उन्हाळ्यात शाळेला सुट्टी असली तरी मच्छिंद्रच्या नेतृत्त्वात कोणीतरी एक-दोन विद्यार्थी सोबत घेवून झाडांना पाणी टाकले जाते. आज या शाळेच्या परिसरात सुंदर झाडे जगलेली दिसतात.

शाळा आणि युनिसेफ यांच्या समन्वयातून मच्छिंद्रने आपल्या गावातील मुले शाळेत जातील, शाळा शिकतील यासाठी प्रयत्न केले. या गावातील अनेक जण रोजगारासाठी गुजरातसह अन्य भागात स्थलांतरीत होतात. त्यावेळी सोबत मुलांना घेवून जातात. रोजगारासाठी जाणारे आई-वडील मुलांच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करतात. त्यासाठीही मच्छिंद्रने अनेकांच्या भेटी घेत तुम्ही रोजगारासाठी जा, मात्र मुलांना घरी ठेवा असे सांगत शिक्षणासाठी प्रयत्न केला. आपल्या घरापासून अन्यत्र कोणीही उघड्यावर शौचास जावू नये, यासाठीही त्याचे प्रयत्न आहेत. त्याच्या कुटुंबातील कोणीही सदस्य तंबाखु, बिडी, दारु तथा अन्य कुठलेही व्यसन करत नाही. त्याच्या कुटुंबातील सर्वजण शौचालयाचा वापर करतात. बारावर्ष वयाच्या मच्छिंद्रने आपल्या गावातील शाळेला संरक्षक भिंत, घराघरात शौचालयाचा वापर, स्थलांतरीत पालकांच्या मुलांचे शिक्षण, तंबाखुसह अन्य व्यसनापासून ग्रामस्थांनी दूर रहावे, यासाठीचे केलेले प्रयत्न त्याच्या भविष्यातील नेतृत्त्व गुणाची चुणूक दाखवितात.

Written by: Dipak Kulkarnin
Translated by: Rucha Satoor